IJzer

IJzer is een essentieel spoorelement dat honden en katten nodig hebben voor de vorming van hemoglobine, het transport van zuurstof, de productie van energie en verschillende enzymatische processen. Het grootste deel van het functionele ijzer in het lichaam bevindt zich in hemoglobine in rode bloedcellen en in myoglobine in spieren. Daarnaast wordt ijzer opgeslagen in onder andere de lever, milt en het beenmerg, voornamelijk in de vorm van ferritine en hemosiderine. In voeding en supplementen voor honden en katten kan ijzer afkomstig zijn uit dierlijke ingrediënten of worden toegevoegd in vormen zoals ijzersulfaat, ijzerfumaraat, ijercarbonaat, ijzerchelaat en andere toegestane ijzerverbindingen. De voedingskundige werking hangt af van de totale hoeveelheid ijzer, de gebruikte ijzerbron, de biologische beschikbaarheid, interacties met andere voedingsstoffen, de gezondheid van het maag-darmkanaal en de individuele gezondheidstoestand van het dier.

IJzer en zijn eigenschappen

IJzer behoort tot de essentiële spoorelementen en ondersteunt verschillende processen die verband houden met bloedvorming, zuurstoftransport en energiestofwisseling. In wetenschappelijk onderzoek en veterinaire voedingsrichtlijnen worden verschillende eigenschappen beschreven:

• Essentieel spoorelement: ijzer is in kleine hoeveelheden noodzakelijk voor een normale bloedvorming, groei, energiestofwisseling en het functioneren van verschillende ijzerafhankelijke eiwitten en enzymen.
• Hemoglobine en zuurstoftransport: ijzer vormt een centraal onderdeel van hemoglobine, het eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof vanuit de longen naar organen en lichaamsweefsels vervoert.
• Myoglobine en spierfunctie: ijzer maakt deel uit van myoglobine, een eiwit dat zuurstof in spierweefsel bindt en beschikbaar helpt houden voor spieractiviteit en energieproductie.
• Energie en enzymwerking: ijzer is betrokken bij cytochromen en andere enzymen die een rol spelen bij de energieproductie in mitochondriën, elektronenoverdracht en verschillende stofwisselingsprocessen.
• Opslag en regulatie: het lichaam slaat ijzer voornamelijk op in ferritine en reguleert de opname en verdeling onder andere via het hormoon hepcidine. Ontsteking en chronische ziekte kunnen deze regulatie veranderen en ijzer minder beschikbaar maken voor de aanmaak van rode bloedcellen.
• Voorzichtig met extra ijzer: aanvullende ijzersuppletie is bij een complete en uitgebalanceerde voeding meestal niet nodig. Een verkeerde dosering kan maagdarmklachten en ernstige vergiftiging veroorzaken, terwijl ijzer niet iedere vorm van bloedarmoede kan behandelen.

Een werkelijk ijzertekort kan leiden tot onvoldoende productie van hemoglobine en uiteindelijk tot ijzergebreksanemie. De rode bloedcellen worden daarbij doorgaans kleiner en bevatten minder hemoglobine, wat wordt omschreven als een microcytaire en hypochrome anemie. Bij volwassen honden en katten ontstaat ijzergebreksanemie meestal door langdurig bloedverlies en minder vaak uitsluitend door een onvoldoende hoeveelheid ijzer in complete voeding. Mogelijke oorzaken zijn onder andere chronische bloedingen in het maag-darmkanaal, parasieten, bloedverlies via de urinewegen, herhaald bloedverlies of andere onderliggende aandoeningen. Bij jonge, snelgroeiende dieren kan een onvoldoende voedingskundige voorziening eveneens bijdragen. Daarnaast kan functioneel ijzertekort ontstaan wanneer er wel ijzer in het lichaam aanwezig is, maar het door ontsteking, chronische nierziekte of een veranderde hepcidineregulatie onvoldoende beschikbaar is voor de vorming van rode bloedcellen. Dit betekent dat bloedarmoede niet automatisch een indicatie is voor ijzersuppletie. Voor een juiste beoordeling kunnen onder andere het bloedbeeld, reticulocytenindices, serumijzer, ferritine, transferrineverzadiging en de onderliggende ziekte worden onderzocht. Overmatige inname van ijzerhoudende supplementen, meststoffen, slakkenmiddelen of zuurstofabsorberende zakjes kan bij honden ernstige acute vergiftiging veroorzaken, met onder andere braken, diarree, maagdarmschade, shock en leverbeschadiging. IJzersuppletie moet daarom alleen plaatsvinden wanneer daar een duidelijke voedingskundige of veterinaire reden voor bestaat. De onderstaande publicaties en richtlijnen geven een overzicht van de ijzerstofwisseling, ijzergebreksanemie, functioneel ijzertekort, diagnostiek en veiligheidsaspecten bij honden en katten.

Bronnen