Artemisia vulgaris (bijvoet)

Bijvoet, botanisch bekend als Artemisia vulgaris, is een aromatische plant uit de composietenfamilie die traditioneel wordt gebruikt binnen verschillende kruidenstelsels. De bovengrondse delen bevatten van nature uiteenlopende plantenstoffen, waaronder flavonoïden, fenolzuren, coumarinen, sesquiterpeenlactonen en vluchtige aromatische verbindingen. Afhankelijk van herkomst, plantdeel en chemotype kunnen in de etherische olie onder andere 1,8-cineool, kamfer, borneol, α-thujon, β-thujon, sabineen en verschillende andere terpenen voorkomen. In aanvullende kruidenproducten voor honden en katten kan bijvoet worden verwerkt als gedroogd kruid, poeder, tinctuur of extract. De werking en veiligheid hangen sterk af van de gebruikte vorm, chemische samenstelling, concentratie, dosering en individuele gezondheidstoestand van het dier.

Bijvoet en zijn eigenschappen

Bijvoet behoort tot de aromatische botanische ingrediënten en wordt vooral onderzocht vanwege zijn diverse fenolische stoffen, sesquiterpenen en vluchtige oliecomponenten. In wetenschappelijk onderzoek worden verschillende eigenschappen beschreven die mogelijk relevant zijn voor honden en katten:

• Aromatische plantenbron: bijvoet is afkomstig van Artemisia vulgaris en wordt traditioneel gebruikt als gedroogd kruid, aftreksel, tinctuur of aromatische grondstof.
• Botanische fytonutriënten: de plant bevat onder andere flavonoïden, fenolzuren, coumarinen, sesquiterpeenlactonen en verschillende terpenen. De concentraties verschillen sterk per plantdeel, groeiplaats en extractiemethode.
• Antioxidatieve eigenschappen: extracten van Artemisia vulgaris hebben in laboratoriumonderzoek activiteit laten zien tegen reactieve zuurstofverbindingen en oxidatieve processen. Dit bewijst niet automatisch een klinisch gezondheidsvoordeel bij honden of katten.
• Ontstekings- en microbiële processen: preklinische studies beschrijven effecten van bijvoetextracten op bepaalde ontstekingsroutes, bacteriën, schimmels en andere micro-organismen. Betrouwbare klinische onderbouwing voor behandeling van aandoeningen bij gezelschapsdieren ontbreekt.
• Traditioneel gebruik tegen insecten: bijvoet is in etnoveterinaire literatuur genoemd als traditioneel uitwendig middel tegen vlooien en vliegen. Dit gebruik is niet bevestigd in gecontroleerde klinische studies bij honden of katten.
• Sterk wisselende etherische olie: bijvoet kent verschillende chemotypen. Sommige bevatten weinig thujon, terwijl andere hogere concentraties α- of β-thujon, kamfer of 1,8-cineool kunnen bevatten. De soortnaam alleen is daarom onvoldoende om de veiligheid van een product te beoordelen.
• Voorzichtig bij orale en geconcentreerde toepassing: etherische olie en sterk geconcentreerde extracten kunnen veel hogere hoeveelheden neuroactieve stoffen leveren dan gedroogd kruid. Gebruik bij honden en katten moet daarom alleen plaatsvinden binnen een duidelijk gestandaardiseerd product en met passende veterinaire begeleiding.

Onderzoek naar bijvoet bestaat voornamelijk uit fytochemische analyses, in-vitro onderzoek, proefdierstudies en traditioneel of humaan gebruik. Daarbij worden onder andere antioxidatieve, antimicrobiële, ontstekingsgerelateerde, insectenwerende en krampstillende eigenschappen beschreven. De resultaten zijn echter sterk afhankelijk van de gebruikte plantfractie en extractiemethode. Een waterig of alcoholisch extract bevat een ander stoffenprofiel dan gedestilleerde etherische olie. Vooral de etherische olie vraagt voorzichtigheid, omdat deze afhankelijk van het chemotype thujon, kamfer en andere biologisch actieve terpenen kan bevatten. Thujon kan in hoge hoeveelheden het centrale zenuwstelsel beïnvloeden en wordt in toxicologische literatuur in verband gebracht met spiertrillingen en convulsies. Ook is een humane vergiftiging beschreven na herhaalde inname van een aftreksel van Artemisia vulgaris, waarbij thujon in het gebruikte product werd aangetoond. Dit betekent niet dat iedere milde kruidenbereiding dezelfde concentratie bevat, maar laat wel zien waarom productsamenstelling en dosering belangrijk zijn. Rechtstreeks gecontroleerd onderzoek bij honden en katten is vrijwel niet beschikbaar. Een etnoveterinaire studie beschreef dat bijvoet traditioneel werd gebruikt tegen vlooien en vliegen bij gezelschapsdieren. De studie documenteerde gebruikservaringen, maar onderzocht geen gestandaardiseerde dosering, klinische werkzaamheid of veiligheid. Bijvoet mag daarom niet worden gebruikt als vervanging voor geregistreerde vlooienmiddelen, ontwormingsmiddelen of veterinaire behandeling. Ook wordt de plant traditioneel in verband gebracht met stimulatie van de baarmoeder en menstruatie. Hoewel betrouwbare veiligheidsgegevens bij drachtige honden en katten ontbreken, is gebruik tijdens dracht of bij dieren die mogelijk drachtig zijn daarom af te raden. Bijvoet behoort daarnaast tot de familie Asteraceae. Dieren met een gevoeligheid voor onder andere ambrosia, kamille, goudsbloem, chrysant of andere composieten kunnen mogelijk ook op bijvoet reageren. Mogelijke ongewenste reacties zijn huidirritatie, jeuk, speekselen, braken, diarree, lusteloosheid, trillen of andere neurologische verschijnselen. Etherische bijvoetolie mag niet onverdund op huid of vacht, in de mond, in de oren of via een diffuser in een slecht geventileerde ruimte worden toegepast. Katten verdienen extra voorzichtigheid vanwege hun beperkte verwerking van verschillende geconcentreerde aromatische verbindingen. Bij dieren met epilepsie, neurologische aandoeningen, lever- of nierproblemen, dracht of gebruik van medicatie is terughoudendheid extra belangrijk. De onderstaande publicaties geven een overzicht van de botanische samenstelling, traditioneel gebruik, onderzochte eigenschappen en veiligheidsaspecten van Artemisia vulgaris.

Bronnen